Nguyên nhân nóng lên toàn cầu là gì? Do tự nhiên hay do con người?

 Biên soạn: Phòng Marketing Envico · Duyệt chuyên môn: Phòng Kỹ thuật Envico · Cập nhật: 11/11/2026 ·

Nguyên nhân nóng lên toàn cầu chủ yếu là hoạt động của con người phát thải khí nhà kính. Nhiều nhất là CO2 từ đốt than, dầu, khí, cùng methane từ nông nghiệp và chất thải. Con người đã làm Trái Đất nóng lên khoảng 1,1°C so với giai đoạn 1850–1900. Trong khi đó, Mặt Trời và núi lửa chỉ làm nhiệt độ thay đổi quanh ±0,1°C. Bài viết phân tích từng nguyên nhân và tình hình tại Việt Nam. Bài viết cũng nêu hậu quả và giải pháp cho cá nhân, doanh nghiệp.

• TÓM TẮT NHANH: Nguyên nhân nóng lên toàn cầu chủ yếu là hoạt động của con người, đặc biệt là phát thải CO2 từ đốt than, dầu và khí; methane từ chăn nuôi, ruộng lúa và bãi rác; cùng phá rừng. Các yếu tố tự nhiên như Mặt Trời, núi lửa và El Niño chỉ gây biến động ngắn hạn, không giải thích được xu hướng nóng lên dài hạn.

Nóng lên toàn cầu là gì?

Nóng lên toàn cầu là hiện tượng nhiệt độ trung bình bề mặt Trái Đất tăng dần theo thời gian. Nguyên nhân chủ yếu là khí nhà kính tích tụ trong khí quyển giữ lại nhiệt. Khí quyển chứa các khí như CO2, methane và N2O hoạt động giống lớp kính của nhà kính. Ánh nắng đi qua, bề mặt Trái Đất hấp thụ rồi phát lại nhiệt dưới dạng bức xạ hồng ngoại. Khí nhà kính giữ lại một phần nhiệt đó. Cơ chế hiệu ứng nhà kính này vốn cần thiết để hành tinh đủ ấm cho sự sống.

Vấn đề nằm ở chỗ con người thải thêm quá nhiều khí nhà kính. Điều này khiến lớp “chăn” giữ nhiệt dày lên. Cũng cần phân biệt: nóng lên toàn cầu không đồng nghĩa với biến đổi khí hậu. Nó chỉ là một phần của biến đổi khí hậu. Phần còn lại gồm thay đổi lượng mưa, nước biển dâng và thời tiết cực đoan.

Thời tiết thay đổi theo ngày và theo mùa. Hôm nay nóng, ngày mai mưa, mùa đông lạnh hơn mùa hè. Nóng lên toàn cầu thì khác. Đó là xu hướng dài hạn của nhiệt độ trung bình toàn hành tinh qua nhiều thập kỷ.

Các nhà khoa học đo xu hướng này bằng cách so sánh với giai đoạn 1850–1900. Mốc này được dùng làm “tiền công nghiệp”. Khi đó, việc đốt nhiên liệu hóa thạch quy mô lớn chưa phổ biến. Vì vậy, một mùa đông rét đậm không phủ nhận được việc Trái Đất đang nóng lên.

Số liệu mới nhất từ Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO) cho thấy xu hướng tăng rõ rệt. Nhiệt độ toàn cầu năm 2025 cao hơn mức 1850–1900 khoảng 1,43°C (±0,13°C). Giai đoạn 2015–2025 là 11 năm nóng nhất từng ghi nhận, và năm 2024 nóng nhất với khoảng 1,55°C.

Nguyên nhân nóng lên toàn cầu do con người là gì?

Nguyên nhân chính khiến Trái Đất nóng lên là con người phát thải khí nhà kính, nhất là CO2 từ đốt than, dầu và khí để sản xuất điện, vận hành công nghiệp và giao thông. Bên cạnh đó, phá rừng, nông nghiệp, chăn nuôi và xử lý chất thải làm tăng methane, N2O và giảm khả năng hấp thụ carbon của hệ sinh thái.

Khí nhà kính do con người thải ra gồm bốn nhóm chính. CO2 sinh ra khi đốt than, dầu, khí và khi rừng bị phá. Methane thoát ra từ chăn nuôi, ruộng lúa, bãi rác và rò rỉ trong khai thác khí. N2O đến chủ yếu từ phân bón và đốt sinh khối.

Ngoài ra còn các khí F-gas dùng trong công nghiệp và làm lạnh. Lượng khí này nhỏ nhưng tồn tại rất lâu trong khí quyển. Để thấy bức tranh tổng thể, ta xem phát thải phân bổ theo ngành trước. Sau đó, ta đi vào từng nguyên nhân cụ thể.

Theo IPCC (AR6, Working Group III), phát thải toàn cầu năm 2019 phân bổ như sau.

Tổng làm tròn nên lệch nhẹ so với 100%. Nếu tính cả phát thải gián tiếp từ điện, tỷ trọng công nghiệp lên 34%. Công trình xây dựng lên 16%. Ba ngành năng lượng, công nghiệp, giao thông cộng lại khoảng 73%. Nguồn: IPCC AR6 WGIII, chương 2.

Đốt nhiên liệu hóa thạch

Đốt than, dầu mỏ và khí đốt là nguồn phát thải CO2 lớn nhất. Lý do là đây vốn là nhiên liệu chính của nhà máy điện, công nghiệp và giao thông. Khi nhiên liệu hóa thạch cháy, lượng carbon tích tụ hàng triệu năm trong lòng đất kết hợp với oxy. Lượng carbon này thải ra khí quyển dưới dạng CO2. Vì vậy, ba ngành năng lượng, công nghiệp và giao thông cộng lại chiếm khoảng 73% phát thải toàn cầu. Con số này nhiều hơn tất cả các nguồn còn lại gộp lại.

Hệ quả hiện rõ trong số liệu đo đạc. Theo Bản tin Khí nhà kính của WMO, nồng độ CO2 toàn cầu năm 2025 đạt 426,8 ppm. Con số này bằng 153% mức trước năm 1750 và tăng 2,8 ppm so với năm 2024. Tốc độ tăng trung bình trong thập kỷ qua là 2,6 ppm mỗi năm. Trong khi đó, thập niên 1960 chỉ tăng 0,8 ppm mỗi năm.

Phá rừng và thay đổi sử dụng đất

Phá rừng làm tăng CO2 vì cây xanh vốn lưu giữ carbon trong thân, cành, rễ và đất rừng. Khi cây bị chặt hoặc đốt, lượng carbon đó thoát ra khí quyển. Đồng thời, khu vực này mất luôn khả năng hấp thụ CO2 trong tương lai. Chuyển đất rừng sang trồng trọt, chăn thả hay xây dựng vì thế vừa tạo thêm phát thải. Việc này còn làm yếu đi một trong những “bể chứa” carbon tự nhiên lớn nhất của hành tinh.

Bảng trên nêu đánh giá của IPCC về ngành nông nghiệp, lâm nghiệp và sử dụng đất. Khoảng một nửa phát thải ròng của ngành này là CO2. Lượng CO2 đó do thay đổi sử dụng đất, chủ yếu từ phá rừng. Giữ rừng nguyên vẹn do đó vừa giảm phát thải, vừa bảo toàn khả năng hấp thụ carbon. Bạn có thể tìm hiểu thêm về vai trò của rừng đối với môi trường và đời sống.

Nông nghiệp và chăn nuôi: methane và N2O

Nông nghiệp thải methane từ chăn nuôi và ruộng lúa, cùng N2O từ phân bón. Hai khí này giữ nhiệt mạnh hơn CO2 trên mỗi đơn vị khối lượng. Methane sinh ra khi vi sinh vật phân hủy chất hữu cơ trong điều kiện thiếu oxy. Điều này xảy ra chẳng hạn trong dạ dày gia súc nhai lại. Nó cũng xảy ra dưới lớp nước của ruộng lúa ngập. N2O hình thành khi đất được bón đạm. N2O cũng hình thành khi sinh khối bị đốt, như đốt rơm rạ sau thu hoạch.

Số liệu của WMO cho thấy nồng độ methane năm 2025 là 1.948 ppb, bằng 267% mức tiền công nghiệp. Còn N2O là 339,1 ppb, bằng 126%. Cả hai khí tuy ít hơn CO2 về lượng nhưng đều đã vượt xa mức trước thời kỳ công nghiệp.

Khi xét nguồn khí nhà kính của nông nghiệp, cần tập trung vào phân bón (N2O). Cần chú ý thêm chăn nuôi và ruộng lúa (methane) cùng đốt sinh khối. Không nên tập trung vào các hóa chất như thuốc trừ sâu, vốn không phải nguồn khí nhà kính chính.

Chất thải, nước thải và quá trình công nghiệp

Bãi chôn lấp rác và nước thải phát sinh methane. Khí này hình thành khi chất hữu cơ phân hủy trong điều kiện thiếu oxy. Rác thực phẩm, rau củ, giấy và nước thải giàu chất hữu cơ là những nguồn đáng kể. Khi bị chôn lấp hoặc chứa trong bể kín, vi sinh vật kỵ khí hoạt động. Chúng thải methane thay vì CO2. Vì vậy, phân loại rác tại nguồn và ủ phân hữu cơ góp phần giảm khí nhà kính. Xử lý nước thải đúng kỹ thuật cũng có tác dụng tương tự.

Các quá trình công nghiệp như sản xuất xi măng, thép và hóa chất phát thải CO2. CO2 này sinh ra từ chính phản ứng sản xuất, không chỉ từ việc đốt nhiên liệu để cấp nhiệt. Một số khí F-gas như SF6 còn tồn tại rất lâu trong khí quyển, theo WMO. Với doanh nghiệp, kiểm soát khí thải tại nguồn là bước nền tảng. Việc chọn đơn vị tư vấn môi trường tại TP.HCM phù hợp sẽ giúp rà soát hồ sơ. Đơn vị này cũng đưa ra giải pháp xử lý khí thải ngay từ đầu.

Tổng hợp lại, CO2 chủ yếu đến từ đốt nhiên liệu hóa thạch và phá rừng; methane phát sinh từ chăn nuôi, ruộng lúa, bãi rác và nước thải; N2O chủ yếu đến từ phân bón và đốt sinh khối. Các nguồn phát thải do con người vì thế là yếu tố quyết định mức tăng khí nhà kính hiện nay.

Nóng lên toàn cầu có nguyên nhân tự nhiên không?

Có, nhưng rất nhỏ. Mặt Trời và núi lửa chỉ làm nhiệt độ bề mặt thay đổi khoảng ±0,1°C. Các yếu tố tự nhiên này không giải thích được mức nóng lên hiện nay.

Kết luận của báo cáo tổng hợp AR6 của IPCC rất rõ. Hoạt động của con người đã làm Trái Đất nóng lên khoảng 1,1°C. Trong khi đó, các yếu tố tự nhiên như Mặt Trời và núi lửa chỉ đóng góp khoảng ±0,1°C. Thậm chí, sol khí do con người thải ra còn làm lạnh một phần. Điều này che đi một phần mức nóng lên thực tế.

Hoạt động của Mặt Trời dao động theo chu kỳ. Vì vậy, lượng nhiệt Trái Đất nhận vào có lúc cao hơn, có lúc thấp hơn. Tuy nhiên, biên độ dao động này rất nhỏ. Dao động này cũng không có xu hướng tăng dài hạn tương ứng với mức nóng lên đã đo được. Theo đánh giá của IPCC, Mặt Trời cùng núi lửa chỉ làm nhiệt độ bề mặt thay đổi. Mức thay đổi này nằm trong khoảng ±0,1°C. Vì thế, Mặt Trời không thể là nguyên nhân chính của việc Trái Đất nóng lên. Trái Đất đã nóng lên suốt hơn một thế kỷ qua.

Theo Cơ quan Địa chất Hoa Kỳ (USGS), núi lửa thải ra dưới 1% lượng CO2 do con người. Lượng này khoảng 0,3 tỷ tấn mỗi năm so với hơn 35 tỷ tấn. Điều đáng chú ý là các vụ phun trào lớn còn làm lạnh Trái Đất. Vụ Pinatubo năm 1991 đưa khoảng 20 triệu tấn SO2 lên tầng bình lưu. Lượng SO2 này tạo sol khí phản xạ ánh nắng và làm nhiệt độ giảm tạm thời.

Hải lưu và các hiện tượng như El Niño, La Niña phân phối lại nhiệt. Nhiệt này được chuyển giữa đại dương và khí quyển, nên làm từng năm nóng hơn hoặc lạnh hơn. Bằng chứng rõ nhất nằm ở số liệu của WMO. Năm 2024 có El Niño mạnh và nhiệt độ lên khoảng 1,55°C so với mức 1850–1900. Năm 2025 có La Niña, thường là điều kiện mát hơn, nhưng vẫn đạt khoảng 1,43°C. Nghĩa là ngay cả khi yếu tố tự nhiên “kéo xuống”, mặt bằng nhiệt độ vẫn rất cao.

El Niño và La Niña chỉ làm nhiệt độ từng năm tăng hoặc giảm do phân phối lại nhiệt giữa đại dương và khí quyển, chứ không tạo thêm nhiệt cho hệ thống. Vì vậy, ngay cả trong năm có La Niña, nền nhiệt toàn cầu vẫn có thể ở mức cao nếu lượng khí nhà kính tích tụ tiếp tục tăng.

Nguyên nhân và hậu quả của hiện tượng nóng lên toàn cầu ở Việt Nam là gì?

Nguyên nhân

Ở Việt Nam, phát thải khí nhà kính tập trung vào sáu lĩnh vực: năng lượng, giao thông vận tải, xây dựng, công nghiệp, nông nghiệp – lâm nghiệp – sử dụng đất và chất thải. Trong đó, năng lượng, công nghiệp và giao thông thường chiếm tỷ trọng lớn; còn ruộng lúa, chăn nuôi và bãi rác là nguồn phát thải methane đáng chú ý.

Việt Nam vừa chịu tác động của biến đổi khí hậu như nắng nóng, xâm nhập mặn, mưa bão, nước biển dâng, vừa là quốc gia phát thải. Xem thêm ảnh hưởng của biến đổi khí hậu ở Việt Nam.

Nguồn phát thải đến từ nhiên liệu hóa thạch trong nhà máy điện, lò hơi, phương tiện giao thông và methane từ ruộng lúa, chăn nuôi, bãi rác, nước thải. Mỗi lĩnh vực cần giải pháp giảm phát thải phù hợp.

Việt Nam cam kết phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050 tại COP26 năm 2021. Khung kiểm kê và hạn ngạch phát thải được quy định tại Nghị định 06/2022/NĐ-CP, sửa đổi bởi Nghị định 119/2025/NĐ-CP và Nghị định 83/2026/NĐ-CP. Doanh nghiệp thuộc diện quản lý cần theo dõi để chuẩn bị báo cáo.

Hậu quả

Khí nhà kính làm Trái Đất nóng lên, gây băng tan, nước biển dâng và gia tăng thời tiết cực đoan.

Theo WMO, đại dương hấp thụ hơn 91% lượng nhiệt dư thừa. Nhiệt lượng đại dương đạt kỷ lục năm 2025. Sự giãn nở của nước biển và băng tan khiến mực nước biển cao hơn khoảng 11 cm so với năm 1993. Băng tan còn làm giảm khả năng phản xạ ánh nắng, khiến Trái Đất nóng thêm.

Trên đất liền, nắng nóng, mưa lớn, bão cực đoan và hạn hán ảnh hưởng đến nông nghiệp, nguồn nước và sức khỏe. Nhiệt độ cao làm tăng nguy cơ sốc nhiệt, nhất là ở người cao tuổi, trẻ em và lao động ngoài trời. Vùng ven biển và đồng bằng đối mặt với nguy cơ ngập lụt và xâm nhập mặn nghiêm trọng hơn.

Ngoài hiệu ứng làm nóng, việc đốt nhiên liệu hóa thạch còn kéo theo bụi mịn. Quá trình này cũng thải các khí độc như SO2, NOx. Cả hai nhóm chất gây hại trực tiếp cho hệ hô hấp. Điều này có nghĩa là giảm đốt than, dầu, khí giúp giảm nóng lên toàn cầu. Việc này đồng thời cải thiện chất lượng không khí. Bạn có thể đọc thêm về hậu quả của ô nhiễm không khí.

Làm gì để giảm nóng lên toàn cầu?

Giải pháp cốt lõi là giảm phát thải khí nhà kính ở mọi cấp. Cụ thể: dùng năng lượng sạch, tiết kiệm điện, bảo vệ rừng và kiểm soát phát thải từ doanh nghiệp.

Đối với Cá nhân

Mỗi người có thể giảm phát thải qua những thói quen cụ thể. Đó là tiết kiệm điện, ưu tiên phương tiện công cộng, đi bộ hoặc xe đạp cho quãng ngắn. Ngoài ra còn giảm lãng phí thực phẩm và hạn chế rác thải nhựa dùng một lần. Trồng và giữ cây xanh giúp hấp thụ CO2 và làm mát không gian sống. Từng hành động nhỏ có vẻ ít. Nhưng khi nhân lên với hàng triệu hộ gia đình, mức giảm phát thải trở nên đáng kể. Điều này đồng thời tạo áp lực tích cực lên thị trường theo hướng sản phẩm xanh hơn.

Đối với Doanh nghiệp

Doanh nghiệp nên bắt đầu bằng việc rà soát nguồn phát thải và thực hiện kiểm kê khí nhà kính. Việc này giúp biết lượng phát thải ở từng công đoạn. Từ đó có thể tiết kiệm năng lượng, thay nhiên liệu, kiểm soát khí thải tại nguồn. Doanh nghiệp cũng có thể quản lý nước thải và chất thải hữu cơ để giảm methane. Nhiều cơ sở còn thuộc diện bắt buộc kiểm kê theo quy định. Bạn có thể tham khảo danh sách công ty môi trường hàng đầu TP.HCM. Cách này giúp bạn có đơn vị đồng hành đúng chuyên môn trước khi chọn đơn vị phù hợp.

Đối với Quốc gia và thị trường

Ở cấp quốc gia, các công cụ chính gồm hạn ngạch phát thải và thị trường carbon. Ngoài ra còn có phát triển năng lượng tái tạo và bảo vệ, phục hồi rừng. Hạn ngạch đặt trần phát thải cho các cơ sở lớn. Còn thị trường carbon và tín chỉ carbon tạo động lực kinh tế. Động lực này giúp giảm phát thải với chi phí thấp nhất. Những chính sách này chỉ phát huy hiệu quả khi số liệu kiểm kê của doanh nghiệp đầy đủ. Số liệu cũng cần minh bạch và so sánh được với nhau.

Envico đồng hành cùng doanh nghiệp

Công ty Cổ phần Công nghệ Môi trường Envico hoạt động từ năm 2011. Công ty hỗ trợ doanh nghiệp từ tư vấn kiểm kê khí nhà kính. Công ty cũng thiết kế, thi công hệ thống xử lý khí thải, nước thải. Ngoài ra còn có dịch vụ vận hành, bảo trì. Giải pháp được chọn theo đặc điểm từng nhà máy. Đó là loại khí thải, lưu lượng và quy chuẩn phải đáp ứng. Bạn có thể xem công suất, địa điểm và loại hệ thống. Thông tin này nằm trong các dự án xử lý khí thải đã thực hiện của Envico.

Câu hỏi thường gặp

Khí nào gây nóng lên toàn cầu nhiều nhất?

CO2 chiếm khoảng 66% hiệu ứng làm nóng do các khí nhà kính tồn tại lâu. Methane chiếm khoảng 16%. Phần còn lại chủ yếu là N2O và các khí khác (theo WMO, 2026).

Nóng lên toàn cầu có đảo ngược được không?

CO2 tồn tại hàng thập kỷ đến hàng thế kỷ nên Trái Đất sẽ còn nóng trong thời gian dài. Khoảng một nửa lượng CO2 thải ra mỗi năm ở lại khí quyển. Phần còn lại do đất và đại dương hấp thụ (WMO). Muốn dừng xu hướng nóng lên cần đưa phát thải CO2 ròng về 0 (IPCC).

Doanh nghiệp nào phải kiểm kê khí nhà kính ở Việt Nam?

Theo Quyết định 42/2026/QĐ-TTg, 2.441 cơ sở thuộc 6 lĩnh vực phải kiểm kê. Quyết định này ký ngày 10/08/2026, có hiệu lực từ 25/09/2026, thay Quyết định 13/2024/QĐ-TTg. Cụ thể, ngành Công Thương có 1.916 cơ sở. Xây dựng có 464 cơ sở (53 giao thông vận tải và 411 xây dựng).

Nông nghiệp và Môi trường có 61 cơ sở. Theo Cục Biến đổi Khí hậu, báo cáo gồm cả phát thải gián tiếp. Đó là phát thải từ tiêu thụ điện, hơi (phạm vi 2). Cơ sở có tên trong Quyết định 13/2024/QĐ-TTg nhưng không còn trong danh mục mới được miễn nộp báo cáo. Việc miễn này áp dụng từ năm 2027 (kỳ dùng số liệu kiểm kê năm 2026).

CO2 hay methane gây nóng lên toàn cầu nhiều hơn?

CO2 gây tác động lớn nhất ở quy mô toàn cầu vì lượng phát thải rất lớn và tồn tại trong khí quyển hàng thế kỷ. Methane giữ nhiệt mạnh hơn CO2 trên mỗi đơn vị khối lượng trong ngắn hạn, nhưng tồn tại ngắn hơn; vì vậy giảm methane giúp làm chậm tốc độ nóng lên trong 10–20 năm tới, còn giảm CO2 quyết định xu hướng dài hạn.

Nóng lên toàn cầu và biến đổi khí hậu khác nhau thế nào?

Nóng lên toàn cầu là sự tăng nhiệt độ trung bình của Trái Đất trong thời gian dài. Biến đổi khí hậu là khái niệm rộng hơn, bao gồm cả thay đổi lượng mưa, hạn hán, bão, nước biển dâng, xâm nhập mặn và tần suất thời tiết cực đoan do nhiệt độ toàn cầu tăng.

Doanh nghiệp nhỏ có cần kiểm kê khí nhà kính không?

Việc kiểm kê khí nhà kính trước hết phụ thuộc vào ngành, quy mô và yêu cầu pháp lý áp dụng cho từng cơ sở. Tuy nhiên, doanh nghiệp nhỏ vẫn nên đo lượng điện, nhiên liệu, nước, chất thải và khí thải để xác định nguồn phát thải chính; đây là cơ sở để tiết kiệm chi phí, đáp ứng yêu cầu khách hàng và chuẩn bị cho các quy định về phát thải.

Kết luận

Tóm lại, nguyên nhân nóng lên toàn cầu chủ yếu là do con người. Đốt nhiên liệu hóa thạch, phá rừng, canh tác và chăn nuôi đều thải khí nhà kính. Xử lý chất thải thiếu kiểm soát cũng vậy. Những nguồn này đã làm khí nhà kính trong khí quyển tăng nhanh. Các yếu tố tự nhiên như Mặt Trời, núi lửa hay hải lưu chỉ làm nhiệt độ thay đổi. Biên độ thay đổi này khoảng ±0,1°C hoặc dao động từng năm.

Chúng không thể giải thích mức nóng lên hiện nay. Vì nguyên nhân nằm ở phát thải của con người, lời giải cũng nằm ở việc giảm phát thải. Việc giảm này đi từ thói quen cá nhân đến kiểm soát khí thải tại các nhà máy.

Nếu doanh nghiệp của bạn cần kiểm kê khí nhà kính hoặc xử lý khí thải, hãy liên hệ Envico. Bạn sẽ được tư vấn giải pháp phù hợp với hiện trạng của cơ sở.

CÔNG TY CỔ PHẦN CÔNG NGHỆ MÔI TRƯỜNG ENVICO
VP Kỹ thuật & Kho/xưởng: 261/15 Đình Phong Phú, phường Tăng Nhơn Phú, TP. Hồ Chí Minh
VPKD: Số 8A, Đường 11, Khu 44, phường Linh Xuân, TP. Hồ Chí Minh
Hotline: (028) 66 797 205 – 0909 794 445
E-mail: admin@envico.vn
Website: congnghemoitruong.net
Fanpage: Môi Trường Envico