Một số nguyên nhân gây suy giảm đa dạng sinh học tại Việt Nam

Vì sao đa dạng sinh học suy giảm? Suy giảm đa dạng sinh học là tình trạng số lượng cá thể, số loài giảm, khiến hệ sinh thái mất cân bằng và ảnh hưởng đến kinh tế, đời sống con người. Hãy tìm hiểu 6 nguyên nhân chính dẫn đến thực trạng này.

6 nguyên nhân gây suy giảm đa dạng sinh học

Chặt phá rừng và chuyển đổi mục đích sử dụng đất làm mất môi trường sống

Chặt phá rừng và chuyển đổi mục đích sử dụng đất là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến mất môi trường sống của sinh vật:

• Rừng tự nhiên bị thu hẹp khiến nhiều loài động thực vật mất nơi cư trú, nơi kiếm ăn và sinh sản.
• Khi diện tích rừng giảm sút, sinh cảnh của các loài bị phân mảnh, cô lập, làm giảm khả năng kết nối và trao đổi gen giữa các quần thể.

Tại Việt Nam, tình trạng này diễn ra khá phổ biến:

• Tính đến năm 2024, diện tích rừng cả nước đạt 14.874.302 ha, tuy nhiên hơn 2/3 diện tích rừng tự nhiên được đánh giá là rừng nghèo.
• Sự suy giảm diện tích rừng tự nhiên, đặc biệt là ở các khu vực có đa dạng sinh học cao như Lâm Đồng (giảm hơn 17.700 ha năm 2025 so với năm 2024), đang đe dọa nghiêm trọng đến nơi sống của các loài đặc hữu.

Khai thác quá mức tài nguyên sinh vật vượt khả năng phục hồi

Khai thác quá mức tài nguyên sinh vật là việc khai thác với tốc độ cao hơn khả năng tái tạo tự nhiên của quần thể, khiến số lượng cá thể giảm nhanh chóng mà không kịp phục hồi:

• Việc đánh bắt thủy sản quá mức là một minh chứng rõ nét, khi hơn 1/3 trữ lượng cá toàn cầu hiện đang bị khai thác quá mức.
• Việc khai thác các loài động thực vật hoang dã và khai thác lâm sản bừa bãi cũng giảm số lượng cá thể trong tự nhiên.

Quần thể sinh vật suy giảm do việc khai thác quá mức vì:

• Chúng không có đủ thời gian để sinh sản và phục hồi số lượng.
• Khi mật độ cá thể trong quần thể giảm xuống dưới ngưỡng an toàn, loài đó sẽ dễ bị tổn thương trước các tác động của môi trường và có nguy cơ tuyệt chủng cao.

Săn bắt và buôn bán trái phép động vật hoang dã

Săn bắt và buôn bán trái phép động vật hoang dã được thúc đẩy bởi nhu cầu tiêu thụ các sản phẩm từ động vật:

• Nhu cầu tiêu thụ các sản phẩm từ động vật, như làm thuốc, thực phẩm hay vật trang trí.
• Chuỗi buôn bán trái phép này thường hoạt động xuyên biên giới, biến các loài động vật hoang dã thành hàng hóa có giá trị cao trên thị trường chợ đen.

Tại Đông Nam Á, buôn bán động vật hoang dã trái phép chiếm tới 25% thị phần toàn cầu, với giá trị ước tính từ 8 đến 10 tỷ USD mỗi năm:

• Những loài bị ảnh hưởng nặng nề bao gồm tê tê, tê giác, hổ và các loài linh trưởng.
• Tê tê là loài có vú bị buôn lậu nhiều nhất trên thế giới, với khoảng 895.000 cá thể bị buôn lậu toàn cầu từ năm 2000 đến 2019.
• Hoạt động này tăng nhanh nguy cơ tuyệt chủng của nhiều loài.

Ô nhiễm môi trường làm suy thoái hệ sinh thái

Ô nhiễm môi trường là yếu tố làm suy thoái hệ sinh thái, ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe và sự tồn tại của các loài sinh vật:

• Ô nhiễm nước, đất và không khí làm thay đổi các điều kiện sống tự nhiên, gây độc hại cho nhiều loài.
• Đặc biệt, việc sử dụng hóa chất, thuốc bảo vệ thực vật và rác thải nhựa đang gây ra những tác động nghiêm trọng.

Các tác động cụ thể của ô nhiễm môi trường:

• Sự tích tụ hóa chất trong môi trường nước có thể gây ra hiện tượng phú dưỡng, làm suy giảm oxy và giết chết các loài thủy sinh.
• Rác thải nhựa, đặc biệt là vi nhựa, xâm nhập vào chuỗi thức ăn từ các loài động vật không xương sống đến cá và chim biển, gây tắc nghẽn đường tiêu hóa và nhiễm độc.

Loài ngoại lai xâm hại làm mất cân bằng sinh thái

Loài ngoại lai xâm hại là những loài sinh vật được du nhập vào một môi trường mới và gây ra tác động tiêu cực đến hệ sinh thái bản địa:

• Chúng cạnh tranh nguồn thức ăn, không gian sống và thậm chí săn bắt các loài bản địa.
• Sự cạnh tranh của loài ngoại lai làm mất cân bằng sinh thái và có thể dẫn đến sự tuyệt chủng của các loài bản địa yếu thế hơn.

Tại Việt Nam, ốc bươu vàng là một ví dụ điển hình:

• Khi du nhập vào nước ta, loài này đã gây thiệt hại nghiêm trọng cho nông nghiệp, phá hoại hơn 132.000 ha ruộng lúa và thủy vực trên 57 tỉnh vào năm 1997.
• Các loài như cỏ lau (Chromolaena odorata) và keo dậu nhỏ (Mimosa diplotricha) đang xâm lấn và lấn át thảm thực vật bản địa tại các vườn quốc gia như Cát Bà.

Biến đổi khí hậu làm thay đổi điều kiện sống của sinh vật

Biến đổi khí hậu làm thay đổi điều kiện sống của sinh vật thông qua các yếu tố như nhiệt độ tăng, nước biển dâng và axit hóa đại dương:

• Nhiệt độ trái đất tăng lên buộc các loài phải dịch chuyển nơi sinh sống để tìm kiếm các vùng khí hậu mát mẻ hơn.
• Nước biển dâng và sự axit hóa đại dương cũng là những hệ quả nghiêm trọng của biến đổi khí hậu.
• Độ axit của đại dương đã tăng 17.5% từ năm 1985 đến 2024. Sự axit hóa này ảnh hưởng trực tiếp đến các loài sinh vật biển có vỏ canxi cacbonat như san hô, động vật thân mềm và một số loài sinh vật phù du.
• Tại Việt Nam, ước tính 38.9% diện tích Đồng bằng sông Cửu Long và 16.8% diện tích Đồng bằng sông Hồng sẽ bị ngập nếu mực nước biển dâng thêm 100cm, đe dọa các hệ sinh thái đất ngập nước và ven biển.

Xem thêm: Các dạng năng lượng trong tự nhiên

Hậu quả của suy giảm đa dạng sinh học đối với con người và hệ sinh thái

Gia tăng nguy cơ tuyệt chủng của nhiều loài sinh vật

Suy giảm đa dạng sinh học làm gia tăng nguy cơ tuyệt chủng của nhiều loài sinh vật:

• Tốc độ tuyệt chủng hiện tại cao hơn 100 đến 1.000 lần so với tốc độ tuyệt chủng tự nhiên.
• Hơn 7 triệu loài trên thế giới đang có nguy cơ tuyệt chủng trong vòng 30 năm tới.
• Việc mất đi một loài không chỉ là mất đi một phần của tự nhiên mà còn ảnh hưởng đến toàn bộ chuỗi thức ăn mà loài đó tham gia.

Mất cân bằng hệ sinh thái và suy giảm các dịch vụ hệ sinh thái

Mất cân bằng hệ sinh thái và suy giảm các dịch vụ hệ sinh thái là hậu quả trực tiếp của việc các loài sinh vật bị suy giảm số lượng hoặc biến mất khỏi môi trường sống:

• Các hệ sinh thái bị suy thoái sẽ không còn khả năng cung cấp các dịch vụ như lọc nước, thụ phấn cho cây trồng, điều hòa khí hậu và kiểm soát dịch bệnh tự nhiên.
• Sự suy giảm này ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng phục hồi của tự nhiên trước các biến động môi trường.

Ảnh hưởng đến đời sống con người và sự phát triển kinh tế

Ảnh hưởng đến đời sống con người và sự phát triển kinh tế thể hiện qua việc các ngành nông nghiệp, lâm nghiệp, thủy sản bị suy giảm năng suất do mất đi các nguồn tài nguyên sinh học:

• Nông nghiệp, lâm nghiệp và thủy sản là những ngành kinh tế phụ thuộc nhiều vào đa dạng sinh học.
• Việc suy giảm các loài thụ phấn, giảm trữ lượng cá và suy thoái rừng sẽ làm giảm năng suất nông nghiệp, thiếu hụt nguồn thực phẩm và tăng rủi ro thiên tai.

Các giải pháp hạn chế suy giảm đa dạng sinh học bền vững

Tăng cường bảo vệ và phục hồi hệ sinh thái tự nhiên

Để hạn chế suy giảm đa dạng sinh học, việc tăng cường bảo vệ và phục hồi hệ sinh thái tự nhiên là giải pháp cấp thiết:

• Cần mở rộng và quản lý hiệu quả các khu bảo tồn, vườn quốc gia.
• Các hoạt động trồng rừng, phục hồi rừng ngập mặn, rạn san hô và thảm cỏ biển cần được ưu tiên để khôi phục môi trường sống cho các loài.

Kiểm soát khai thác tài nguyên và bảo tồn các loài nguy cấp

Kiểm soát khai thác tài nguyên và bảo tồn các loài nguy cấp là bước đi quan trọng để ngăn chặn sự suy giảm số lượng cá thể:

• Cần có các quy định chặt chẽ về đánh bắt thủy sản, hạn chế khai thác lâm sản quá mức và ban hành các lệnh cấm săn bắt, buôn bán trái phép các loài động vật hoang dã quý hiếm.
• Các chương trình nhân giống bảo tồn cũng cần được triển khai rộng rãi.

Nâng cao nhận thức cộng đồng và phát triển bền vững

Nâng cao nhận thức cộng đồng và thúc đẩy phát triển bền vững là giải pháp lâu dài và bền vững nhất:

• Việc giáo dục cộng đồng về tầm quan trọng của đa dạng sinh học sẽ giúp thay đổi hành vi tiêu dùng và bảo vệ môi trường.
• Các doanh nghiệp cần áp dụng các mô hình kinh doanh xanh, giảm thiểu tác động môi trường và hỗ trợ các hoạt động bảo tồn thiên nhiên.

Các câu hỏi thường gặp về các tác động và cách thức bảo vệ đa dạng sinh học

Dưới đây là 5 câu hỏi thường gặp liên quan đến các tác động và cách thức bảo vệ đa dạng sinh học:

Suy giảm đa dạng sinh học ảnh hưởng trực tiếp như thế nào đến nguồn cung thực phẩm của con người?

Suy giảm đa dạng sinh học ảnh hưởng trực tiếp đến nguồn cung thực phẩm của con người thông qua việc giảm năng suất các ngành nông nghiệp, lâm nghiệp, thủy sản. Cụ thể, sự suy giảm các loài thụ phấn làm giảm sản lượng cây trồng, trữ lượng cá giảm làm thiếu hụt nguồn đạm từ biển, và suy thoái rừng làm giảm nguồn lâm sản phục vụ đời sống.

Các loài ngoại lai xâm hại có thể được kiểm soát bằng cách nào mà không gây hại cho môi trường?

Kiểm soát loài ngoại lai xâm hại không gây hại cho môi trường được thực hiện thông qua các biện pháp như quản lý cơ học (thu gom, tiêu hủy), kiểm soát sinh học (sử dụng thiên địch tự nhiên), và ngăn chặn đường nhập khẩu bất hợp pháp. Các phương pháp này ưu tiên bảo vệ hệ sinh thái bản địa mà không sử dụng hóa chất độc hại.

Biến đổi khí hậu tác động ra sao đến sự phân bố địa lý của các loài động thực vật?

Biến đổi khí hậu tác động đến sự phân bố địa lý của các loài động thực vật bằng cách buộc chúng phải dịch chuyển đến các vùng có điều kiện khí hậu phù hợp hơn. Nhiệt độ tăng làm các loài di chuyển về phía cực hoặc lên vùng cao hơn, trong khi nước biển dâng thu hẹp không gian sống ven biển và đồng bằng.

Vai trò của cộng đồng địa phương trong việc bảo vệ các vườn quốc gia và khu bảo tồn là gì?

Vai trò của cộng đồng địa phương trong việc bảo vệ các vườn quốc gia và khu bảo tồn là tham gia giám sát, ngăn chặn các hoạt động săn bắt, khai thác trái phép và hỗ trợ công tác tuần tra bảo vệ. Cộng đồng địa phương sống gần khu bảo tồn có lợi thế trong việc phát hiện sớm các dấu hiệu vi phạm và báo cáo cho cơ quan chức năng.

Chính sách nào là hiệu quả nhất để ngăn chặn nạn săn bắt và buôn bán trái phép động vật hoang dã?

Chính sách hiệu quả nhất để ngăn chặn nạn săn bắt và buôn bán trái phép động vật hoang dã là kết hợp đồng thời 3 biện pháp: siết chặt khung pháp lý với mức phạt nặng, tăng cường kiểm soát biên giới và hợp tác quốc tế trong điều tra, đồng thời giảm nhu cầu tiêu thụ thông qua các chiến dịch truyền thông và giáo dục cộng đồng.

Kết luận

Suy giảm đa dạng sinh học bắt nguồn từ 6 nguyên nhân chính: chặt phá rừng, khai thác quá mức, săn bắt trái phép, ô nhiễm môi trường, loài ngoại lai xâm hại và biến đổi khí hậu. Việc bảo tồn đa dạng sinh học không chỉ là trách nhiệm của các cơ quan chức năng mà là nghĩa vụ chung của mỗi cá nhân, doanh nghiệp và Nhà nước. Các hành động bảo vệ sự đa dạng của sự sống trên hành tinh cần được thực hiện ngay.

CÔNG TY CỔ PHẦN CÔNG NGHỆ MÔI TRƯỜNG ENVICO

Địa chỉ: Lầu 3, Indochina Tower, 4 Nguyễn Đình Chiểu, P. ĐaKao, Quận 1, Tp. HCM

Hotline: 0909 794 445 (Mr.Huy)

Điện thoại: (028) 66 797 205

E-mail: admin@envico.vn

Website: Congnghemoitruong.net 

Fanpage : Môi trường Envico